Pod niektórymi względami wiara rzymskokatolicka stanowi absolutną negację istnienia różnic ziemskich. Nie istnieje dla niej na przykład podział na narody i państwa, nie jest związana z żadnym określonym terytorium. Pielgrzymka jest ważną manifestacją wiary rzymsko-katolickiej i w rzeczywistości skierowana jest przede wszystkim na życie wieczne, a nie na doczesne. W okresie rozkwitu europejskiego pielgrzymowania w późnym średniowieczu, uczestnicy tych wędrówek otrzymywali często specjalne przywileje, dzięki którym zwolnieni byli z “ziemskich” obowiązków: nie musieli płacić podatków, a u kresu drogi otrzymywali odpuszczenie grzechów, które dawało im wstęp do raju.
Pielgrzymka to jednak nie tylko podróż umożliwiającą kontakt z tym, co nadprzyrodzone. Jest to zawsze wędrówka ziemska i dlatego musi mieć do czynienia z różnicami kulturowymi i “ziemskimi”. W pewnych społeczeństwach i krajach niektórzy Święci otaczani są wyraźnie większą czcią. W takich przypadkach kult danego Świętego – oraz związanych z nim sanktuariów – staje się częścią tożsamości historycznej i kulturowej narodu lub państwa. Dzięki temu rządzący dysponują potężnym narzędziem umożliwiającym im legitymizację władzy lub zbudowanie jedności wśród swych poddanych. Mariazell (Austria), Montserrat (Katalonia), lecz także Santiago de Compostela (Hiszpania), Jasna Góra (Polska) i Altötting (Bawaria) stały się w miarę upływu czasu niepodważalnymi składnikami tożsamości społeczeństw i państw, w których się znajdują.
Niniejsze badanie ma na celu poznanie znaczenia trzech ostatnich sanktuariów i analizuje efekty terytorializacji, deterytorializacji i reterytorializacji. Niedawne powstanie transnacjonalnych, supernacjonalnych i subnacjonalnych tożsamości zyskuje dodatkową uwagę, ponieważ ma ono bezpośredni wpływ na rację bytu sanktuariów narodowych. Ludzie identyfikują się obecnie nie tylko z określonym terytorium, lecz coraz częściej mają dla nich znaczenie wartości globalne i ponadnarodowe. Czy ten zmieniający się porządek terytorialny doprowadzi do odrodzenia tradycji religijnych jako czynnika wiążącego dla nowych wspólnot terytorialnych? Czy może tracący na znaczeniu czynnik terytorialny doprowadzi do końca symbiozy, co z kolei stanowić będzie przyczynę na przykład wzmocnienia transnarodowych cech tego rodzaju sanktuariów? Niniejsze badanie skupia się także na efektach sekularyzacji i rosnącym pluralizmie religijnym, ponieważ ich niedawny rozwój ma wpływ na cechy terytorialne wyznań państwowych. Każde z trzech sanktuariów ma poza tym do czynienia z indywidualnymi wyzwaniami, takimi, jak na przykład trudne dziedzictwo związane z używaniem przez reżim gen. Franco pojęć takich, jak nacja i patriotyzm (Santiago de Compostela), trwające przez wieki zniewolenie Polski przez obce i przede wszystkim nie-katolickie rządy (Jasna Góra)oraz dziewiętnastowieczne połączenie katolickiej “Starej Bawarii” z wielowyznaniową “Nową Bawarią”(Altötting).
Badanie rozpoczyna się historycznym opisem różnych funkcji tych trzech narodowych sanktuariów. Ta część dostarcza argumentów dla tezy, że narodowe znaczenie Santiago de Compostela i Altötting przez długi czas służyło prawie wyłącznie rządzącym Hiszpanią i Bawarią i miało ograniczone znaczenie dla samych mieszkańców tych regionów. Jasna Góra była natomiast narodowym sanktuarium całkiem innego rodzaju: przez wieki reprezentowała wyłącznie naród polski i przez to całkowicie wyłączała państwo, w którym zamieszkiwał lud. W badaniu przedstawiona zostanie następnie analiza efektów niedawnego rozwoju polityczno-terytorialnego i kulturowego. Ta część ukazuje, że żadne z trzech narodowych sanktuariów nie odcięło się od “naturalnie” zajmowanego przez siebie terytorium. Zamiast tego zmieniający się porządek terytorialny i kulturowy wydaje się nieść ze sobą poczucie podnoszenia świadomości istnienia „odmienności”. W ramach tej teorii powstaje potrzeba odbudowy własnej tożsamości (Hiszpania), renegocjacji (Polska) bądź właśnie utrwalenia (Bawaria). Wydaje się, że narodowe sanktuaria mogą wciąż pomóc zaspokoić każdą z tych trzech potrzeb. Dzięki temu obrazują one przeciwstawność między zmieniającym się porządkiem terytorialnym i kulturowym oraz niezmiennym znaczeniem reprezentacji religijnych dla terytorialnego poczucia wspólnoty.
Błędem byłaby jednak interpretacja funkcji tych trzech sanktuariów narodowych w ten sam sposób. Podaż tradycji religijnych musi zawsze zaspokajać popyt na nie. Biorąc pod uwagę fakt, że zmieniające się znaczenie terytorialności na każdym z trzech terytoriów “naturalnych” odbierane jest w inny sposób, sanktuaria przyczyniają się też na różne sposoby do kulturowej geografii Hiszpanii, Polski i Bawarii. Obecne postrzeganie historii Hiszpanii prowadzi w ten sposób do odrodzenia się postaci Świętego Jakuba jako pielgrzyma (Santiago Peregrino). Święty Jakub symbolizuje obecnie wołanie hiszpańskiego ekumenizmu o jedność w Hiszpanii, Europie, a nawet poza jej granicami. Jasna Góra odzwierciedla natomiast w znacznie większym stopniu dwoistość polskiego społeczeństwa w odniesieniu zarówno do definicji polskiej tożsamości, jak i chrześcijańskich aspiracji Polski w Europie. Z kolei Altötting w dalszym ciągu stanowi część kulturowej tożsamości współczesnej Bawarii i funkcjonuje jako katolicki, starobawarski wkład we współczesną, świecką “integralną bawarską tożsamość państwową”.
Wnioskiem z niniejszego badania jest, że żadne z trzech sanktuariów nie stało się definitywnie częścią nowych terytorialnych lub nie-terytorialnych tożsamości. Zamiast tego oferują one swoim terytoriom “naturalnym” silne narzędzie wspierające obecny hiszpański kurs świecki i europejski (Santiago de Compostela), pomagające odrodzić polską tożsamość w świetle obowiązków Polski w Europie (Jasna Góra) oraz zachowujące wartości kulturowe, które z historycznego punktu
widzenia należą do Bawarii (Altötting).
