10 | Zet de komma op de juiste plaats

Regel 10 Zet de juiste komma op de juiste plaats | over misplaatste en ontbrekende komma’s

De komma, zeggen wij, als vaagtaalredactie, is misschien wel het meest misbruikte leesteken!!! Tijd om wat orde te scheppen in de kommawildernis.

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen

Zet de komma op de juiste plaats

Misschien ontstaat komma-ellende wel omdat er twee soorten komma’s zijn. Die zien er weliswaar hetzelfde uit, maar zijn toch anders. Als eerste is er de grammaticale komma. Deze verduidelijkt de grammaticale structuur van een zin. De leeskomma geeft aan waar een pauze moet komen bij het lezen van een zin. Hoe dan ook, gebruik komma’s altijd om duidelijk te maken wat je bedoelt. Lukt dat niet met een komma, pas je tekst dan aan.

Kijk eens naar deze beschrijving van Jan:

  • Jan is aardig dik en kaalgeschoren.

Wat is Jan nu precies? Aardig én dik én kaalgeschoren? Maak het duidelijk met een goedgeplaatste komma:

  • Jan is aardig, dik en kaalgeschoren.

De plaats van de komma verandert de betekenis van de zin. Ontbreekt de komma, dan gaat de lezer met je verhaal aan de haal en kiest hij zelf wel een betekenis. Je kunt de komma immers ook op een andere plek zetten. Dan is Jan niet alleen kaal, maar ook nog eens tamelijk gezet:

  • Jan is aardig dik, en kaalgeschoren.

Listige komma’s
Komma’s komen veel voor, zeker in de lange en samengestelde zinnen die in zakelijke teksten zo geliefd zijn. Een vergeten of foutgeplaatste komma maakt een zin onduidelijk. Dat blijkt uit ‘aardig dik en kaalgeschoren’, maar ook uit:

  • De meester zei Jantje is een etterbak.

Wie zei wat? Deze zin heeft twee betekenissen. Zie je welke? Hoe kun je die betekenis door het plaatsen van één of meerder komma’s duidelijk maken?

  • De meester zei, Jantje is een etterbak (volgens de meester is Jantje een etterbak)
  • De meester, zei Jantje, is een etterbak  (volgens Jantje is de meester een etterbak)

Waar moet de komma?
Lees een zin hardop en ietwat overdreven voor. Als je een pauze hoort, dan zet je daar een komma. Meestal is dat dan een leeskomma. Grammaticale komma’s zijn er om de grammaticale structuur van een zin duidelijk te maken. Gelukkig hoor je die bij het hardop voorlezen ook wel, maar vaak wel iets minder duidelijk dan de leeskomma.

Een paar kommaregels. Twee hoofdzinnen zonder voegwoord krijgen altijd een komma:

  • Ik ga, ik wil douchen

 Staat er wel een voegwoord, dan is de komma niet verplicht. Je mag hem wel plaatsen om de nadruk in de zin te verleggen:

  • Ik ga omdat ik wil douchen (nadruk ligt meer op ‘omdat ik wil douchen’)
  • Ik ga, omdat ik wil douchen (nadruk meer op ‘ik ga’)

Hoewel niet noodzakelijk, zorgt het plaatsen van een komma tussen twee persoonsvormen voor duidelijkheid.

  • Als hij niet komt, zetten we hem op de zwarte lijst.
  • Als het goed is, is het morgen mooi weer.

Uitgebreide beperking
Vervelend, het is even tijd voor een schools onderwerp: de beperkende en de uitbreidende bijzin. Hierbij is de komma cruciaal. Een uitbreidende bijzin geeft extra informatie die je weg kunt laten zonder dat de zin onvolledig wordt. Zo’n uitbreidende bijzin staat altijd tussen komma’s:

  • Ambtenaren, die veertig uur per week werken, hebben recht op twee uur arbeidstijdverkorting.

 Hier kun je het stukje tussen de komma’s weghalen en dan staat er:

  • Ambtenaren hebben recht op twee uur arbeidstijdverkorting.

Ofwel, alle ambtenaren hebben recht op arbeidstijdverkorting. En – impliciet – alle ambtenaren werken veertig uur per week. Tja, kennelijk staan de komma’s toch niet helemaal goed. Met één komma minder, verandert het stukje zin in een beperkende bijzin. Zo’n beperkende bijzin kun je niet weglaten, want die beperkt het onderwerp. In dit geval geeft de bijzin extra informatie over het soort ambtenaren waar het hier om gaat: alléén om ambtenaren die veertig uur per week werken. Een ambtenaar die minder dan veertig uur werkt, heeft geen recht op arbeidstijdverkorting. Zó belangrijk is de komma!

  • Ambtenaren die veertig uur per week werken, hebben recht op twee uur arbeidstijdverkorting.

Tip – tussenwerpsels
Een tussenwerpsel is altijd van de rest van de zin gescheiden door komma’s:

  • Potverdorie, wat een luilebol.
  • Het regent al dagen, potverdorie.
  • Ik zal je nu, potverdorie, eens goed de waarheid vertellen.

Hulpeloze komma’s
Soms staat zelfs de komma machteloos. Neem de volgende zin:

  • Hij gaat niet fietsen omdat het regent.

De meeste lezers zullen dit interpreteren als:

  • Hij gaat niet fietsen, omdat het regent.

Als hij gaat fietsen wordt hij nat, vies en koud en daar heeft hij geen zin in. Daarom gaat hij niet fietsen. Als je de komma vergeet, dan zou het kunnen zijn dat hij wél gaat fietsen. Niet omdat het regent, maar gewoon omdat hij er zin in heeft. Als je dat laatste wilt zeggen, geef dan wat extra informatie om dat duidelijk op te schrijven:

  • Hij gaat fietsen omdat hij er zin in heeft. Hij laat zich zeker niet weerhouden door dat beetje regen.

Drie komma’s, drie betekenissen

  • Ik vroeg haar nog eens langs te komen.

Deze zin heeft drie betekenissen en drie plaatsen waar een komma zich thuis voelt. Probeer ze te ontdekken voordat je naar het antwoord kijkt. Lees de zin hardop op verschillende manieren voor om de verschillende betekenissen te horen. Heb je ze ontdekt? Lees dan verder.

  • Ik vroeg haar, nog eens langs te komen (ze was al eerder bij me geweest)
  • Ik vroeg haar nog, eens langs te komen (ik zag haar, en toen vroeg ik het)
  • Ik vroeg haar nog eens, langs te komen (ik had het al eerder gevraagd, en nu vroeg ik het nog een keer)

Als je deze zinnen hardop voorleest met een wat overdreven pauze bij de komma, hoor de betekenisverschillen heel duidelijk. Drie komma’s, drie betekenissen. Leve de komma!

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen

4 gedachten over “10 | Zet de komma op de juiste plaats

  1. jaily

    en als je nou bedoelt en s‘nachts
    sommige mensen weten niet hoe je en s´nachts tiept kun jij het uitleggen?//
    gr jaily

  2. salma

    Ik dacht omdat er staat zet de voegwoorden op de juiste plaats toen dacht ik van het is letterlijk. Daarmee bedoel ik dus dat je het echt moet verplaatsen maar er staan alleen kleine en grote teksten.
    Kunnen jullie het even verbeteren.
    Groetjes Salma M

  3. Annemieke

    Beste Jaily,

    Bij ‘s nachts gaat het weer over een ander soort komma (een apostrof): hier laat de komma zien dat er letters zijn weggelaten. In ouderwetse taal zeg je namelijk’ des nachts’, dat betekent: ‘in de nacht’. Omdat je de d en de e weglaat zet je die komma neer: om aan te geven dat je iets weg hebt gelaten. In het Engels zie je dit ook veel, bijvoorbeeld in woorden als ‘it’ s’, waar eigenlijk ‘it is’ bedoeld wordt.

    Vriendelijke groet,
    Annemieke

  4. Annemieke

    Overigens, redactie: bedankt voor deze fijne duidelijke uitleg. Leuk om te lezen ook! Ik kan weer vooruit.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>