De redactie van Vaagtaal! schrijft hét ultieme stijlboek. Dit boek zal voor eens en altijd een einde maken aan al die akelige lijdende zinnen (‘er wordt geworden’), lastig leesbare voorzetseluitdrukkingen (‘door middel van’), irritante afkortingen (‘t.g.v. het SO’) en andere veroorzakers van lezersleed.

Wij hebben jouw hulp dringend nodig: aan welke stijlfouten erger jij je het meest? Wat vind jij hét symptoom van een slechte tekst? En hoe kun je volgens jou een tekst eenvoudig verbeteren? Stuur een mail naar info@vaagtaal.nl en draag een steentje bij aan het boek dat schrijvers van vage teksten eens goed de les leest.

Hartelijke groet,

Arjen Ligtvoet & Cathelijne de Busser
Redactie Vaagtaal!

PS Nominaties voor de Vaagtaalverkiezing 2010 kun je nog tot 15 augustus opgeven.

Optimaliseren
"Verbeteren voor zover mogelijk", lijkt mij een goede omschrijving. In bouwend Nederland betekent het ook een ontwerp zo ver uitkleden dat het nog past binnen het budget. Als raadslid van de gemeente Westervoort kwam ik het tegen toen het "Voorlopig Ontwerp" voor een stationshalte veel te duur bleek uit te vallen.

Biologisch
Op alles tegenwoordig. Zelfs soja-melk is biologisch, vooropgesteld dat ze het van soja maken. Was koemelk dan vroeger van aardolie? En ook dat is van organische, dus biologische oorsprong.

Kantelen
In elke organisatie waar gereorganiseerd wordt heeft men het plotseling over ‘kantelen’. Wat, wie en hoe er gekanteld moet worden blijft vaak in het luchtledige hangen… Wat mij betreft de vaagste van alle vage woorden…

Hoe gaan we dit invliegen?
Geen idee wat ermee wordt bedoeld, maar ik hoor het regelmatig bij vergaderingen (gemeentes/welzijn).

Het nieuwe…
Het nieuwe werken, groen is het nieuwe paars, thuis feesten is het nieuwe uitgaan etc. De term wordt uit het niets te pas en te onpas gebruikt. Ik merk dat ik redelijk allergisch voor deze overexposure van de term ben

DNA
Alles heeft tegenwoordig een DNA. Even googelen, en je vindt: ‘Het DNA van de leraar’ (Klasse), het stads-DNA (seminarie voor ’slimme steden’), het DNA van onze economie (minister-president Kris Peeters), ‘het DNA van de ziel’ (meester Anthon), en zelfs het design-DNA van Volkswagen (autoliefhebber.com). Wat zouden ze toch bedoelen? Het ‘je ne sais quoi’?

Hartelijk dank aan alle inzenders!

Kijk even kort naar de grafiek en beantwoord de volgende vraag:

Welke trend geeft de grafiek weer?

1. dalend
2. stabiel
3. stijgend

Het antwoord zou simpel moeten zijn: antwoord B, want alle staafjes zijn exact even lang. Sterker nog, alle staafjes zijn exact gelijk. Ze zien er alleen anders uit door het verloop van de achtergrond.

Het verloop ontstaat door een optische illusie. We kunnen geen exacte helderheid zien, we zien alleen helderheid ten opzichte van de achtergrond, en omdat de achtergrond verandert, verandert ook onze waarneming van de staafjes.

Pas bij grafieken altijd op als er frivole kleuren of fratsen in staan. Op z’n minst leiden die kleuren en fratsen af van de echte boodschap, maar het kan ook een bewuste poging zijn om je om de tuin te leiden. Kortom, het is grafiekenvaagtaal.

Niets is minder waar
“De uitdrukking is zo onnodig ingewikkeld. De mensen die hem gebruiken durven niet te zeggen: dat is onzin. Bij het gebruik ervan dwaalt de luisteraar af van het verhaal dat verteller vertelt. De luisteraar moet namelijk gaan nadenken over wat verteller nou eigenlijk bedoelt en kan daardoor niet meer luisteren!“

Wat je ziet is dat
“Niemand hoeft mij uit te leggen wat ik zie – dat zie ik zelf. Veelgebruikt in de politiek.“

Ik heb zoiets van
“Gehoord van een sporter: "Ik had zoiets van ik ga er gewoon voor." Eh? Ik heb wel enig idee wat ze ermee bedoelde, maar met Nederlands heeft het niets te maken.“

Mensen weer aan het werk helpen
“Wordt door de VVD (Rutte) gebruikt als eufemisme voor "mensen korten op hun uitkering" of het dwingen van uitkeringsgerechtigden tot het verrichten van werkzaamheden tegen een vergoeding die onder het minimumloon ligt.“
Doorrouteren
“Het woord komt regelmatig naar voren in de IT organisatie waar ik werk. Men heeft het over het doorrouteren van storingsmeldingen naar de juiste oplosteams.“

Senior process controller
“Gelezen in een personeelsadvertentie. Letterlijk betekent het dat ze een oudere lopende-bandmedewerker zoeken. Maar uit de gestelde leeftijdsgrens van maximaal 25 jaar en het geboden loon blijkt dat ze gewoon een jonge lopende-bandmedewerker zoeken, zonder opleiding. Met name de eufemistische dikdoenerij in personeelsadvertenties is ergerlijk, dom en getuigt vaak van een ontstellend gebrek aan taalkennis, zowel van het Nederlands, als van andere talen (meestal Engels).”
(zie http://vacaturekraker.nl voor meer personeelspraat)

Hartelijk dank aan alle inzenders!

In dit interview geeft adviseur en thrillerauteur Charles den Tex zijn visie op de taal van adviseurs: ‘Die honderd dagen van Balkenende komen zo uit de advieswereld. Dat was de inventarisatieronde: uurtjes schrijven zonder verplichtingen. Voor mij het bewijs dat adviesdenken – en daarmee ook de taal van de adviseur – de dienst uitmaakt in Nederland.’

Ik werd per ongeluk adviseur. Jarenlang zag ik het advieslegioen aan mij voorbijtrekken en wat konden die mannen praten! Adviseurstaal, dat is vooral heel veel inventariseren, plannen maken en implementeren. Adviseurs doen niets liever dan allerlei implementatieprocessen op de rails zetten, uiteraard voorzien van 360 gradenfeedbackrondes en een breed instrumentarium voor de benodigde tussenstops.

Het mooiste vond ik de adviseur die na drie kwartier dodelijk saai orakelen de opmerking maakte dat ‘een en ander op de interfaces natuurlijk nog moest worden afgenaaid’. De directeur voor wie dit verhaal bedoeld was, bracht zijn lege blik in stelling, leunde achterover, stak een sigaret op en zei: ‘Ik weet niet wat u precies bedoelt met “afnaaien”, maar ik heb de indruk dat u dat beter in uw vrije tijd kunt doen.’ Die man heeft mijn hart gestolen.

Uw kaarsenadviseur
In de jaren negentig wilde iedereen adviseur worden. Of consultant, dat is precies hetzelfde maar kost per uur nog een paar tientjes extra. Die adviesgekte drong pas echt tot me door toen ik een pak kaarsen kocht. Op de verpakking stond: ‘De drogist, uw kaarsenadviseur’. Zo erg was het, de drogist was geen winkelier meer, maar adviseur. Okselgeuradviseur, dropadviseur, tandpasta-adviseur…

Ik besloot die adviestaal te verzamelen en schreef er een boekje over: Van Aai-instrument tot zwaluwstaarten. Het boekje is tien jaar oud, maar nog steeds actueel, vooral omdat managers die adviestaal ‘integraal’ hebben overgenomen. Wat heeft dat boek mij een commentaar van collega-adviseurs opgeleverd. Meer dan eens is mij toegebeten: ‘Daar heb jij jezelf geen plezier mee gedaan’. De merkwaardigste beschuldiging was die van ‘nestbevuiler’, alsof zelfreflectie en kritiek op het eigen vak verboden is. Gelukkig waren er genoeg mensen die het prachtig vonden.

Verhullende wartaal
Vraag een adviseur naar zijn taak en hij zal antwoorden: ‘Ik streef ernaar om mijzelf overbodig te maken.’ Dat klinkt sympathiek, maar is pertinente onzin. Een overbodige adviseur verdient geen rode cent, vandaar dat een adviseur voortdurend streeft  naar vervolgopdrachten.

Een briljante ‘innovatie’ in de adviesbranche was het ‘proces’. Eerst waren er projecten, zoals adviesprojecten en organisatieveranderingsprojecten, maar projecten zijn altijd eindig. Natuurlijk valt er dan vaak nog wel een vervolgproject te ritselen, maar dat geeft op den duur toch onzekerheid. Nee, dan het proces: een continu proces van verbetering, innovatie en verdieping. Een ideaal en eeuwig proces met onuitputtelijk veel declarabele uren. Wat een uitvinding!

Van patiënt tot cliënt
Beeldspraak en metaforen zijn het belangrijkste taalkundige wapen van adviseurs. In principe is daar niks mis. Het kunnen heel nuttige hulpmiddelen zijn om een ingewikkeld probleem inzichtelijk te maken, maar je moet er niet in blijven steken. Veel adviseurs – managers overigens ook – vergeten dat. Ze gebruiken begrippen als toegevoegde waarde, interfaces en resultaatverantwoordelijkheid niet als metafoor, maar als werkelijkheid. In een artikel noemde ik dat de ‘moordende metafoor’.

In de zorg, bijvoorbeeld, zijn adviesmetaforen op grote schaal ‘leidend in de bedrijfsvoering’. Het ziekenhuis is een profit-centre en de patiënt is een mondige klant die geheel zelfstandig zijn zorgvraag definieert en zijn persoonsgebonden budget in een rugzakje met zich meedraagt. Dat zijn moordende metaforen die het Nederlandse zorgsysteem hebben veranderd in een waar adviseursparadijs.

Toch kunnen metaforen wel degelijk nuttig zijn. Bekijk een ziekenhuispatiënt bij wijze van gedachte-experiment eens als klant. Hoe kan het ziekenhuis deze klant nog beter van dienst zijn? Wachtlijsten, afstemming tussen specialisten, coördinatie van behandelingen, op dat soort terreinen zijn enorme verbeteringen haalbaar. Daarna is het zaak om de klantmetafoor los te laten en terug te keren naar de ‘echte’ wereld. Een wereld waar een ziekenhuis geen klanten heeft, maar zieke mensen die beter moeten worden. De rest is bijzaak.

Marktwerking
Ook de politiek is vergiftigd door beeldspraak. Met beeldspraak ontslaan politici zich van hun verantwoordelijkheid. Dat was al zo bij het paarse kabinet. Wim Kok had het bijvoorbeeld over ‘beheersproblemen’, maar niet over politieke keuzes. Door de problemen in de Nederlandse samenleving in adviestermen te presenteren, kon hij de onderliggende oorzaken onbenoemd laten. Politieke beslissingen leken zo onontkoombare bedrijfsbesluiten.

Tegenwoordig is vooral ‘marktwerking’ een veelmisbruikte kreet. Deze bedrijfsmetafoor is in onze hele samenleving tot god geworden. Ons sociale stelsel is er door afgebouwd en het onderwijs is er drastisch door veranderd. Marktwerking is namelijk meestal een ander woord voor bezuinigen.

Stel dat de regering had gezegd: ‘We gaan flink bezuinigen op zorg, onderwijs en openbaar vervoer. We schroeven onze publieke diensten terug en bouwen onze verzorgingsstaat af.’ Hoe denk je dat de burger dan had gereageerd? Met opstand en barricades! Nu heeft niemand heeft een krimp gegeven.

Vastgevroren wissels
Marktwerking op het spoor is lariekoek. Een goed spoornet is niet rendabel te krijgen. Een goed spoornet kan geen winst maken. ‘Winst’ bij de spoorwegen is beeldspraak. Geen wonder dat het ‘spoorbeleid’ voortdurend mislukt. Met begrippen als concurrentie, resultaatverantwoordelijkheid en winstgevendheid rijdt de trein echt geen seconde beter op tijd. Integendeel, we zitten opgescheept met een chronisch materieeltekort en een tot de draad versleten spoor. Bij het eerste herfstblaadje of vlokje sneeuw stort het hele spoornet als een kaartenhuis ineen. We hebben het als makke schapen geaccepteerd. Marktwerking, het moet dus wel goed zijn.

Het failliet van de BV Nederland
Laatst sprak ik op een feestje twee studenten, mijn buurmeisje en haar vriend. Ik vroeg wat ze wilden worden. Zonder aarzelen zeiden ze in koor: ‘manager’. Goed, ik ben bevooroordeeld, maar ik vind het moeilijk te geloven dat het iemands ideaal is om manager te zijn. Managers  spreken precies dezelfde taal als adviseurs. Wat is er mis met een echt vak? Waarom wil niemand meer schrijver, buschauffeur of lasser worden? Die managementgekte is zelfs overgeslagen op de echte beroepen: vakmensen moeten op managementcursus, want als ze niet in managementtermen over hun vak praten, dan tellen ze niet meer mee.

Soms lijkt het alsof de manager de nieuwe elite is in het egalitaire Nederland. Zelfs politici zien zichzelf als managers van de BV Nederland. Als gedachte-experiment is daar natuurlijk niets mis mee, maar helaas zijn veel politici vergeten dat de BV Nederland een vorm van beeldspraak is. Nederland is geen bedrijf. Problemen los je niet op door de strijd tegen terrorisme te beschouwen als veiligheidsmanagement. Of door de oorlog in Afghanistan te behandelen als opbouwwerkzaamheden. Of door over ziekteverzuim te praten als hoogurgente duurzame-inzetbaarheidsproblematiek.

Onstuitbaar
In jullie boek doen jullie de oproep om mee te vechten tegen vaagtaal. Te laat! Iedereen beschouwt deze taal al als volstrekt normaal. Vaagtaal en adviesbeeldspraak zijn voor de meeste mensen tastbare werkelijkheid. Door deze manier van spreken aan te vallen, val je mensen persoonlijk aan. De meesten zullen dat niet accepteren en hoeven het ook niet te accepteren. Kijk maar hoe managers zichzelf onmisbaar hebben gemaakt en zich afschermen met bonussen, optieregelingen en lucratieve winstuitkeringen.

De taal van adviseurs is diep doorgedrongen in de maatschappij. Helaas ook in de politiek, in het management van de BV Nederland. Wacht, misschien is er toch nog een oplossing: zet weer echte politici in de Tweede Kamer. Mensen die keuzes durven te maken. Mensen die politieke kleur bekennen. Mensen die zich niet verstoppen achter een muur van taal.

Charles den Tex
Charles den Tex, geboren in 1952, Australië. Eind jaren zeventig begon hij zijn schrijverscarrière als reclametekstschrijver om in 1984 bijna per ongeluk communicatieadviseur te worden. Daar ontstond zijn ergernis over wat hij noemt het ‘loze gewauwel’ van adviseurs. Tijdens ellenlange strategische meetings verzamelde hij adviseurstaal, wat resulteerde in de bundel ‘Van Aai-instrument tot zwaluwstaarten – Het jargon van adviseurs (Bert Bakker, 2000). Ondertussen schreef hij zijn adviesergernissen van zich af in thrillers die vaak in het grote bedrijfsleven spelen. De afgelopen 10 jaar won hij driemaal de Gouden Strop: voor Schijn van kans, De macht van meneer Miller, en CEL. Dit voorjaar verscheen zijn nieuwe thriller Wachtwoord.

Sinds enige tijd is Charles den Tex geen adviseur meer, maar schrijft hij fulltime. Hij zegt daarover: “Ondanks de adviestaal waar ik een hekel aan heb, was ik met ontzettend veel plezier adviseur. Samenwerken met echt goede adviseurs en topmanagers is inspirerend, zeker als het lukt om een goed advies te geven waar de opdrachtgever iets mee kan. Heerlijk, maar schrijven is toch leuker!”

De ergste adviseurstaal volgens Charles den Tex

Adviseren
“Adviseren is wat de adviseur het liefst zo lang mogelijk uitstelt.”

Optimaliseren
“Adviseurs zijn gek op het vrijblijvende optimaliseren. Het begrip belooft immers niets meer dan het ‘verbeteren voor zover mogelijk’.”

Interventie
“Wat is dan zo’n interventie? Meestal is het gewoon een mening. De adviseur geeft zijn mening om iemand tot de orde te roepen.”

Slagvaardigheid
“Slagvaardigheid is goed, maar te veel slagvaardigheid weer niet. De adviseur die te snel te veel gedaan wil krijgen, heeft toch niet goed begrepen hoe het in het Nederlandse bedrijfsleven toegaat. Laat staan bij de overheid.”

Draagvlak
“Het creëren van draagvlak betekent dat de adviseur een intensieve, bedrijfsbrede communicatieronde gaat voorstellen, compleet met inputfase, feedbackfase en presentatiefase. Kortom: murw beuken, net zolang communiceren totdat iedereen zegt: ‘Doe het nou maar in godsnaam, dan zijn we er vanaf’.”

Vaak spreekt een grafiek meer tot de verbeelding dan een tekst. Met een zorgvuldig opgestelde grafiek kun je op effectieve wijze laten zien dat de winst stijgt. De winst stijgt? Net was die nog aan het dalen? Jazeker, maar met enig smokkelwerk ziet het er voor jouw bedrijf opeens veel gunstiger uit.

Je begint met de kop ‘stevige winstontwikkeling’. Strikt genomen is dat een nietszeggende titel, want een ‘stevige winstontwikkeling’ kan op zowel verlies als winst duiden. Toch riekt de kop eerder naar winst dan verlies. En dat is ook precies de bedoeling.

Zet vervolgens de winst- en verliescijfers in een Excelbestand en knutsel een grafiekje in elkaar. Een 3D-grafiek, wel te verstaan, want daarmee kun je het publiek flink op het verkeerde been zetten. Iedere onoplettende lezer zal concluderen dat de winst flink aan het stijgen is. Missie geslaagd.

Maar nu terug naar de echte cijfers. Een ‘eerlijke’ grafiek laat een heel ander beeld zien. In onderstaande grafiek geeft de rode lijn de winst weer en de groene lijn de lineaire trend. En die trendlijn daalt, ondanks de optimistische schatting voor 2010.

Waarom is deze 2D-grafiek eerlijker dan de 3D-grafiek? Omdat je bij een 2D-grafiek recht op de grafiek kijkt en daardoor veel makkelijker de waarden kunt aflezen. Probeer maar eens de waarden terug te vinden in de 3D-grafiek. Dat is vrijwel onmogelijk! Daar bekijk je ze vanuit een andere hoek, zodat ze flink vertekend worden. Afhankelijk van de hoek die je kiest, kun je de lijn optisch laten stijgen of dalen, precies zoals jou het beste uitkomt.

Dat je met taal, vaagtaal, kunt manipuleren is zolangzamerhand wel bekend. Besef echter ook dat grafieken net zo goed vaagtaal kunnen zijn. Soms is dat per ongeluk, omdat de maker van de grafiek zich laat verleiden door de vele mogelijkheden van Excel. Een enkele keer zit er kwaadwil achter die fleurige, maar onleesbare plaatjes. Wapen je hiertegen en vecht mee tegen grafiekenvaagtaal.

Heb je ook een mooi voorbeeld van grafiekenvaagtaal gezien? Mail het ons.

Hervormingen
“Omdat het te pas en te onpas wordt gebruikt als het gaat om rigoureuze bezuiningsmaatregelen. Ik vind dit woord het eufemisme van het jaar. Ik heb het woord tot vervelends toe gehoord op tv en gelezen in de nieuwsbladen. Balkenende wil alleen maar in zee met partijen die willen ‘hervormen”, zwaar bezuinigen dus.”

Vooraan / achteraan (bij treinen)
“Hoe kun je weten of je vooraan of achteraan instapt als de trein nog niet beweegt?”

Transsectoraal innoveren
“Na een interview van Scheepbouwer (CEO KPN) in het FD van mei 2008 heeft KPN getracht deze metafoor in de markt te zetten. Met alom verwarring zonder enig concreet resultaat“

Afpellen
“Meerdere keren in ambtenarenland: bij een re-integratiegesprek van een collega "afpellen van werkzaamheden". En in de media tijdens de informatieronde bij de vorming van een nieuw kabinet. Ik nomineer dit woord, omdat het suggereert dat je steeds een laagje weghaalt tot je bij de kern komt en dat is wat je eigenlijk bedoelt te zeggen: ik ben op zoek naar de kern.”

Breekpunt
“Boterzachte opening van onderhandelingen”

Ombuigingen
“Ik begreep in eerste instantie niet wat er bedoeld werd met ombuigen toen mijn leidinggevende bij de gemeente erover begon. Het woord ombuiging heeft toch niets te maken met geld besparen? Wat wordt er dan omgebogen? Hoezo helpt dat bij het bezuinigen? Waarom niet gewoon bezuinigingen uitspreken? Moet een vervangend woord de pijn van ontslag of andere maatregelen verzachten? Klinkt meer als er schijnheilig omheen praten. Durven we het woord bezuinigen niet uit te spreken? Schamen we ons? Is het niet mannelijk?“

Met grote dank aan alle inzenders! Nomineer hier vaagtalige woorden en uitdrukkingen

‘Die honderd dagen van Balkenende komen zo uit de advieswereld. Dat was de inventarisatieronde: uurtjes schrijven zonder verplichtingen. Voor mij het bewijs dat adviesdenken – en daarmee ook de taal van de adviseur – de dienst uitmaakt in Nederland.’

Lees verder in de tiende nieuwsbrief en neem eens een kijkje in het archief.

Een kleine greep uit de spitsvondigheden van het legertje tekstschrijvers dat zich achter de schermen van de politiek verkneukelt om de eigen scherpzinnigheid:

Halsema

• geen verleden, maar toekomst

Wilders

• staat pal voor Nederland
• massa-immigratie (komt in elke van hem voor)

Pechtold

• belooft Rutte hulp van zijn grote zus uit Brussel als het lastig wordt

Rutte

• Bosbelasting
• vindt Balkenende een “verkoper die met politieke woekerpolissen langs de deur gaat”

Roemer (gaat helemaal los):

• geen maakpunten, maar breekpunten
• Robin Hood op z’n kop (beschuldigt Rutte van stelen van de armen en geven aan de rijken)
• het lijkt wel een wedstrijdje verplassen
• u bent allang in ondertrouw (tegen Rutte en Balkenende)
• ik ben nu acht weken bezig. U kunt mij van alles verwijten, maar niet dat ik te vroeg heb gepiekt

En, last but not least Balkenende

• u kijkt zo lief (er zijn nu zelfs t-shirts te koop met die tekst)

BNR Vaagtaal en politiek, deel 1

BNR Vaagtaal en politiek, deel 2