Categorie archief: graagtaal

gratis eboek: negen slappe excuses voor vaagtaal

Waarom zetten senior consultants voortdurend stippen aan de horizon, en gebeurt er vervolgens niets? Waarom blijft een ambtelijk schrijven zelfs na zorgvuldig herlezen een volstrekt onbegrijpelijk epistel?

Bevrijd jezelf van dergelijke vaagtaal met het gratis eboek: negen slappe excuses voor Vaagtaal.

eBook 1 - slappe excuses_v2.indd

PS De verzameling graagtaal-schrijfregels groeit gestaag. Neem eens een kijkje voor nóg meer tips en voorbeelden om vaagtaal te vermijden.

Tangconstructieschrijfwedstrijd

Wedstrijd: schrijf de langst leesbare tangconstructie

Regels zijn er om te negeren. Vandaar deze wedstrijd: schrijf een zo lang mogelijke, maar nog wel leesbare/begrijpelijke tangconstructie (dat laatste is natuurlijk subjectief…).

Je kunt je tangconstructies tot eind februari als commentaar ‘inleveren’ onderaan deze pagina. Daarna  bepaalt de vaagtaalredactie de winnaar. Naast eeuwige roem en hopelijk een hoop schrijfplezier, levert dat de winnaar een exemplaar op van de Stijlwijzer schriftelijk rapporteren.

Je mag natuurlijk ook volstrekt onleesbare gedrochten van tangconstructies insturen. Het liefst voorbeelden die je ‘in het wild’ gevonden hebt, bijvoorbeeld op je werk of in je brievenbus. Dan kunnen we met z’n allen lekker gruwelen!

Bij de 25 elementaire schrijfregels lees je meer over tangconstructies.

Ter inspiratie alvast deze kommaloze tangconstructie van 74 woorden:

  • De langbenige en onwaarschijnlijk aantrekkelijke in haar blauwgrijze minirokje van velours van een duur en exclusief designerlabel uiterst sexy geklede langharige blonde goedgekapte vrouw stapte gracieus met haar strak door de stof van haar nauwelijks iets aan de verbeelding overlatende rok omspannen volle en veelbelovende billen bijna schonkig heupwiegend en nagekeken door veel hun tot de pijngrens nek verdraaiende afgetrapte spijkerbroek dragende slonzig geklede mannen met ranzige bierbuikjes en vettige overhemden over het trottoir.

Heb je overigens ontdekt wat de ‘dichtgeknepen’ hoofdzin is? Kort, maar krachtig:

  • de vrouw stapte over het trottoir.

Succes en geniet van het schrijven!

Regel 21 Pas op voor dodelijke bullets | over ontspoorde opsommingen

Regel 21 Pas op voor dodelijke bullets | over ontspoorde opsommingen

Wat er over bullets te vertellen valt en waarom het zo vaak misgaat met bullets:

  • Bullets = handig hulpmiddel
  • Geen zin om een echte tekst te schrijven?;
  • toch?
  • Jij bent de schrijver. Schrijf dan ook!
  • en hou je aan een paar eenvoudige opsommingsregels.

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen

niet

Tijdens deze bespreking zijn er drie agendapunten:

  • Ik wil met jullie de resultaten van de leerlingenenquête bespreken
  • Ten tweede behandelen we pestsignalen
  • Pestprotocol opzetten

maar

Er zijn drie agendapunten voor deze bespreking:

  • bespreken resultaten leerlingenenquête
  • behandelen pestsignalen
  • opzetten pestprotocol

of

Deze bespreking heeft drie agendapunten. Eerst bespreken we de resultaten van de leerlingenenquête. Daarna behandelen we veelvoorkomende pestsignalen. Tenslotte zetten we een pestprotocol op.

<<< Stem ook nog even op de vaagste vaagtaal van 2013! Alvast dank voor je stem. >>>

pas op voor dodelijke bullets

Waarom oppassen voor bullets?
Opsommingen kunnen een handig hulpmiddel zijn om informatie puntsgewijs en toegankelijk weer te geven. De informatie moet daar dan wél geschikt voor zijn. En je moet je aan een paar simpele opsommingsregels houden. Schrijvers gebruiken opsommingen echter maar al te vaak om aan hun schrijftaak te ontkomen. Ze weten zelf nauwelijks hoe de informatie samenhangt en besluiten daarom – lekker makkelijk – om een lijstje te maken. Kijk maar eens naar de plannen die een verzekeraar vol trots presenteert:

Onze plannen voor het komende jaar:

  • kostenniveau terugdringen met 10 procent
  • winst verhogen met 20 procent
  • klanttevredenheid naar 7+
  • marktaandeel met 3 procent omhoog

Op het eerste gezicht ziet dit lijstje er logisch en weldoordacht uit: als de verzekeraar het kostenniveau terugdringt met 10 procent en de winst met 20 procent verhoogt, leidt dat bijna automatisch tot tevreden klanten, en dus tot een hoger marktaandeel. Alhoewel… is dat wel het verhaal dat de bullets proberen te vertellen? Misschien zit het plan wel anders in elkaar: bij een hoge klanttevredenheid zijn er minder klachten, wat leidt tot lagere kosten, een hogere winst en een hoger marktaandeel.

Je ziet, achter deze ogenschijnlijk simpele opsomming met vier bullets gaat een wereld schuil van economische modellen en aannames. De lezer kan onmogelijk weten wat de schrijver precies bedoelt en maakt vervolgens zijn eigen verhaal. Helaas zal dat lang niet altijd het verhaal zijn dat de schrijver wilde vertellen.

Het is voor de schrijver hard werken om de relatie tussen gebeurtenissen op een duidelijke en toegankelijke manier op te schrijven. Toch is dat wat de lezer van je verwacht. Een lezer heeft niets aan een opsomming als niet duidelijk is wat de relatie tussen de bullets is. Bij ingewikkelde zaken zit er dus niets anders op dan echt te gaan schrijven:

Ons doel is om de winst in één jaar tijd met 20 procent te verhogen. Hiervoor moeten de kosten met 10 procent omlaag en het marktaandeel met 3 procent omhoog. Onderzoek van onze accountant heeft aangetoond dat we deze doelstellingen kunnen bereiken als de klanttevredenheid met minimaal één rapportpunt stijgt, van de huidige 6 naar een 7 of hoger. Tevreden klanten gaan immers samen met lagere kosten: omdat er minder klachten zijn, zijn onze medewerkers minder tijd kwijt aan klachtenafhandeling. Ook leiden tevreden klanten tot een hoger marktaandeel, omdat tevreden klanten minder snel hun verzekering opzeggen en kennissen en familie overhalen om ook klant bij ons te worden. Bij gelijkblijvende marketinguitgaven, leidt dat tot een hoger marktaandeel.

Wanneer wel bullets?
Als je opsommingen spaarzaam en op de juiste manier gebruikt, vormen ze een handig hulpmiddel. Met bullets, streepjes, sterretjes, nummers of een ander symbool kun je in één oogopslag een opsomming maken die ook nog eens een sterke blikvanger is, bijna net zo opvallend als een foto, grafiek of tabel. Te korte lijstjes zijn echter storend en een opsomming die uit twee punten bestaat, is gewoon overbodig. Die informatie kun je beter in een lopende zin kwijt. Dus niet:

De brandweer:

  • blust branden
  • helpt bij rampen

Maar:

De brandweer blust branden en helpt bij rampen.

Als je drie of meer punten hebt, kun je wel een opsomming gebruiken:

De belangrijkste taken van de brandweer zijn:

  • voorlichting
  • brandpreventie
  • brandbestrijding
  • rampenbestrijding

Zorg er verder voor dat de opsomming niet over twee pagina’s verdeeld is. Lezers zijn notoir luie wezens die het dikwijls vertikken om een pagina om te draaien. Mocht de lezer denken dat een opsomming af is, terwijl die nog doorloopt op de volgende – ongelezen – pagina, dan leidt dat mogelijk tot vervelende misverstanden.

Een opsomming is een zin
Als opsommingstekens kun je letters, cijfers, streepjes, nummers of symbolen gebruiken. Een tekst met veel verschillende opsommingstekens oogt onrustig. Gebruik daarom het liefst één opsommingsteken per tekst, tenzij het voor de lezer meteen duidelijk is waarom je een ander opsommingsteken gebruikt.

Een opsomming moet je zien als een speciaal soort zin: een inleidende zin gevolgd door drie of meer punten. Ieder afzonderlijk punt uit de opsomming moet grammaticaal aansluiten op de inleidende zin. Dit betekent dat alle bullets dezelfde structuur en vorm hebben. Bij de volgende opsomming is dat niet het geval:

Als nieuwe medewerker planning & control zorg je voor:

  • continuïteit in de bedrijfsvoering
  • voor nauwgezette bedrijfsanalyse
  • schriftelijk rapporteren behoort tot je taken

Als je deze functieomschrijving als één zin leest, zie je als snel waar het mis gaat. De eerste bullet sluit mooi aan op de inleidende zin, maar in het tweede en derde punt gaat het mis. In de tweede zin staat twee keer het woordje ‘voor’ en de derde zin klopt niet: Als nieuwe medewerker planning & control zorg je voor: schriftelijk rapporteren behoort tot je taken. Herschrijf de punten, zodat de punten aansluiten op de hoofdzin:

Als nieuwe medewerker planning & control zorg je voor:

  • continuïteit in de bedrijfsvoering
  • nauwgezette bedrijfsanalyse
  • schriftelijke rapportages

pas op voor dodelijke bullets

Meerdere niveaus? Nee, bedankt!
Een opsomming met meerdere niveaus is een lijstje met daarbinnen nog meer lijstjes:

  • hier begint het
  • hier gaat het verder met de volgende deelplannen
    • deelplan 1
    • deelplan 2
    • deelplan 3
      • met soms zelfs een derde niveau!
  • en een afsluitende bullet
    • met subniveau!

Voor de arme lezer zijn dit al snel ondoorgrondelijke bouwsels die er ook nog eens lelijk uit zien. Gebruik ze niet, ook niet in presentaties!

 Interpunctie bij opsommingen
Officieel geldt er een aantal regels voor de interpunctie van opsommingen:

  • de inleidende zin begint met een hoofdletter en eindigt met een dubbele punt;
  • ieder onderdeel van de opsomming begint met een kleine letter (behalve woorden die altijd met een hoofdletter geschreven worden, zoals een naam);
  • ieder onderdeel van de opsomming, behalve de laatste, eindigt op een puntkomma;
  • het laatste onderdeel van de opsomming eindigt op een punt.

Deze regels zijn erg streng en zorgen voor een wat onrustig tekstbeeld, zeker op websites en in presentaties. Vandaar dat veel mensen deze regels negeren. Dat mag, maar doe dat wel consequent.

Je kunt een opsomming visueel aantrekkelijker maken door:

  • de onderdelen niet af te sluiten met een puntkomma
  • het laatste onderdeel niet met een punt te laten eindigen
  • een ander teken te gebruiken dan het bekende streepje (-) of de bullet (•)

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen

(foto 1: Jo Naylor, foto 2: wgauthier)

Afkortingen maken meer kapot dan je lief is

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen

Zolang ik mij kan herinneren leven oma Wolf en oom Pieter in onmin. Vijf jaar geleden, op oma’s vijfentachtigste verjaardag, vond de definitieve breuk plaats. Het gebeurde nota bene tijdens de zoveelste verzoeningspoging. Oom Pieter trakteerde zijn moeder op een lunch in het Hilton en bood haar, tussen twee gangen door, een vakantie in de Zwitserse Alpen aan.

Niemand wilde zeggen wat er daarna is gebeurd. Ik nam aan dat het over geld ging. Het ging altijd over geld. Geld waarvan oma vond dat ze er recht op had. Geld dat oom Pieter haar niet wilde geven. Vorige week pas vertelde oma het mij. Twee dagen na die verjaardag had er een chique reisfolder in haar brievenbus gelegen. Op de voorkant poseerde een zonverbrand ouder stel dat gelukzalig uitkeek over besneeuwde bergtoppen en groene bergweides. Verrukt bladerde oma Wolf in de folder, in gedachte al op weg naar dit heerlijke vakantieoord.

Het duurde even voor ze de post-it rechtsboven de folder zag. Met gefronste wenkbrauwen probeerde ze de hanenpoten te ontcijferen. Plots deinsde ze naar achter. Instinctief bracht ze haar hand voor haar mond. Dat kon toch niet waar zijn? Met trillende handen bracht ze het gele papiertje dichterbij haar gezicht en bestudeerde het grondig: f.y!, F… y… !… Fuck you?

<<< Stem ook nog even op de vaagste vaagtaal van 2013! Alvast dank voor je stem. >>>

‘Fuck you! Het staat er echt,’ huilde ze, ‘en het was nog wel zo gezellig in het Hilton.’

Oma is niet van gisteren. Dit kon ze niet over haar kant laten gaan. Woedend opende ze de bovenste lade van haar kabinet, graaide naar een vel papier en schreef haastig: ‘Klootzak, go fuck yourself!’ Daarna propte ze de folder samen met het vel papier terug in de enveloppe en kraste met grote schreeuwende letters ‘retour afzender’ over haar eigen adres.

De jaren verstreken. Oma hield zich stoer en droeg haar verdriet alleen. Al die tijd hoorde ze niets van haar zoon. ‘Dat was maar goed ook,’ zei ze, ‘nu was hij echt te ver gegaan.’ Haar moest hij voor eens en altijd weten dat zij daar niet van gediend was.

Een paar dagen geleden kwam oma mij opzoeken op m’n werk. Trots liet ik haar mijn nieuwe kantoor zien met uitzicht op de haven van Amsterdam. Op mijn bureau lagen stapels documenten. Op een daarvan kleefde een notitie.

‘Lieverd,’ fluisterde ze, ‘wat staat hier?’

‘Waar? O, dat. Dat is een jaarverslag. Van de concurrent.’

‘Nee, ik bedoel dat briefje, wat staat daar?’

Ze wees naar de post-it en liet zich in mijn gloednieuwe draaistoel ploffen. Haar hand trilde. Op haar voorhoofd glinsterde zweet.

‘O, daar staat f.y.i., je weet wel, for your information. Gewoon, ter info.’

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen

Cijfers als afkorting

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen | Schrijfregel 13 schrijf afkortingen uit

Strikt genomen is een cijfer ook een afkorting. Het cijfer ‘3’ staat immers voor het woord ‘drie’. Natuurlijk zijn er ook regels om met deze bijzondere afkortingen om te gaan:

  • schrijf getallen tot en met twintig uit (één, vijf, twintig)
  • schrijf alle tientallen, honderdtallen tot duizend en de duizendtallen tot tienduizend uit (dertig, tweehonderd, drieduizend)
  • schrijf de getallen honderdduizend, miljoen, miljard en biljoen uit
  • schrijf alle overige getallen als cijfer (32, 125, 251.576)

<<< Stem ook nog even op de vaagste vaagtaal van 2013! Alvast dank voor je stem. >>>

Deze regels zijn niet al te streng. Soms wil je de nadruk leggen op het getal. In dat geval kun je beter een cijfer gebruiken in plaast van een uitgeschreven getal. Cijfers trekken namelijk meer de aandacht dan een uitgeschreven getal. Om die reden staan er in webteksten ook vaak cijfers en geen ‘cijferwoorden’.

Ook in teksten met veel cijfers kun je getallen beter niet uitschrijven, anders wordt de tekst wel erg lang en heb je grote kans dat de cijfers en cijferwoorden door elkaar heen staan (van de 21 slachtoffers zijn er achttien in het ziekenhuis opgenomen, drie hiervan zijn ernstig gewond. De overige 43 inzittenden kwamen met de schrik vrij). Datzelfde geldt ook voor exacte aanduidingen, zoals leeftijd (18 jaar), percentage (20 procent) of temperatuur (3 graden). Rangtelwoorden moet je wél altijd uitschrijven, omdat 3e (3e) lastiger leest dan derde.

Waar je ook voor kiest, wees consequent. Een zin als ‘Er zijn 5 kinderen, waarvan drie jongens en 2 meisjes’ levert vragen op. Waarom gebruik je soms wel en soms geen cijfers? Blijf consequent, dan voorkom je lastige vragen.

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen | Schrijfregel 13 schrijf afkortingen uit

aanstel-Amerikaanse afko’s

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen

De vijf vaagste aanstel-Amerikaanse afko’s aller tijden:

aanstel amerikaanse afko's1. SLA
Groeit niet in een moestuin, maar is het resultaat van moeizame onderhandelingen. Een SLA is een Service Level Agreement, ofwel een afspraak tussen de leverancier en de ontvanger van een dienst.

<<< Stem ook nog even op de vaagste vaagtaal van 2013! Alvast dank voor je stem. >>>

2. HRM
Is niet het geluid van een opgevoerde brommer, maar de rationele ontginning van menselijke grondstoffen. HRM staat voor Human Resources Management. Vroeger deed het hoofd personeelszaken nog gewoon iets met mensen, maar die zijn intussen uit de taal verdwenen.

3. CAO
Is geen collectieve arbeidsovereenkomst, want dat is een cao (met kleine letters). De CAO is een Chief Accounting Officer, vroeger ook wel bekend als het hoofd van de boekhouding. Je weet wel, die ietwat saaie meneer die ervoor zorgde dat alle bonnetjes op de juiste post in het grootboek stonden.

4. USP
Is geen dochteronderneming van pakjesbezorger UPS, maar de verkopende kracht van een product. USP staat voor Unique Selling Point, de unieke eigenschap van een product die de potentiële koper in één klap overtuigt. Vroeger werd dit ook wel eens een verkoopargument of producteigenschap genoemd, maar dat is allang geen managementspeak meer.

5. ETA
Is niet die beruchte afscheidingsbeweging in Spaans Baskenland. Nee, als een manager in de file staat, meldt hij zijn personal assistent dat zijn Estimated Time of Arrival zich wat naar de toekomst toe heeft gefaciliteerd. Ofwel: hij verwacht dat hij te laat komt.

(Bron: Vaagtaal)

Schrijfregel 13 | Schrijf afkortingen uit | over ontluisterende afko’s

Is een duidelijke SLA nou niet bepaald de USP van HRM? Heb jij ooit ASAP een SWOT moeten opstellen voor de CFO en brak je spontaan het angstzweet uit bij al deze afkortingen? Nou, zo vergaat het de lezer ook als hij een afkorting tegenkomt die hij niet meteen begrijpt. Help je lezer en schrijf afkortingen uit. Tenzij je zeker weet dat de afkorting geen leeshorde is.

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen

niet: D.m.v. de t.g.v. het nwe. beleid aangepaste procedures. Hoopt BU FIN problemen op te lossen c.q. te voorkomen.
maar: De afdeling Financiën hoopt uit de problemen te komen nu zij de procedures aan het nieuwe beleid heeft aangepast.

<<< Stem ook nog even op de vaagste vaagtaal van 2013! Alvast dank voor je stem. >>>

Akortingen… handig?
Afkortingen vormen vaak een bijna onneembare leeshorde. Ze leiden tot vervelende misverstanden als de lezer ze anders interpreteert dan de schrijver bedoelt. Wat betekent: ‘Het beleidsplan is veranderd t.g.v. de nieuwe medewerkers’. Is het plan veranderd ten gunste van, ten gevolge van of misschien ter gelegenheid van de nieuwe medewerkers? Of wat te denken van de titel van een beleidsstuk: ‘Leerling en S.O.’? Staat S.O hier voor speciaal onderwijs of voor schoolonderzoek?

Een afkorting mag voor jou dan wel volkomen duidelijk zijn en jij bespaart typetijd met afkortingen, maar jouw tijdswinst staat in geen verhouding tot de ellende die je je lezer aandoet. Als het jou om tijdwinst gaat, volg dan een cursus sneltypen of schrijf kortere teksten!

afkortingen soms erg gevaarlijk

Afkortingen, soms wel
Afkortingen zijn niet per definitie verboden, ze kunnen zelfs voordelen hebben boven het uitgeschreven woord. Als je zeker weet dat alle lezers de afkorting kennen en dat er geen misverstanden ontstaan, kun je een woord afkorten en daarmee schrijftijd, leestijd én bladruimte besparen. Zonder afkortingen ben je bijvoorbeeld heel wat meer tijd en papier kwijt zijn aan alledaagse schriftelijke communicatie. Een simpel kattenbelletje aan je moeder zou er dan al snel zo uitzien:

afkosRond jij s’il vous plaît voor maandag die aanvraag voor de algemene ouderdomswet af?

Terwijl het er ook zou kan uitzien:

Rond jij s.v.p. voor maandag de aow-aanvraag af?

Sommige afkortingen zijn zo bekend, dat je ze gerust kunt gebruiken. Denk aan PvdA, havo of KNVB. Het is niet nodig om deze woorden uit te schrijven en vaak is dat zelfs af te raden. Veel lezers zullen zelfs raar opkijken als er in een tekst iets staat over de Partij van de Arbeid, het hoger algemeen vormend onderwijs of de Koninklijke Nederlandse Voetbalbond.

Er zijn ook afkortingen waarvan weinig mensen nog weten waar de letters voor staan. Ook in zulke gevallen kun je maar beter de afkorting gebruiken. Een klant die bij een platenzaak informeert naar een digital versatile disc krijgt krijgt waarschijnlijk een vragende blik van de verkoper en geen dvd’tje. Vergeljkbare woorden zijn DNA (DeoxyriboNucleic Acid), de SPAR-supermarkt (door eendrachtige Samenwerking Profiteren Allen Regelmatig) en ADSL (Asymmetric Digital Subscriber Line).

afkos

Namen afkorten
Lange namen kun je afkorten als je zeker weet dat alle lezers de afkorting kennen. Dat is vooral handig als er veel lange namen in een tekst voorkomen. Twijfel je of alle lezers weten waar een afgekorte naam voor staat? Schrijf het woord dan in ieder geval één keer uit en zet de afkorting tussen haakjes. Je kunt de afkorting ook woordelijk toelichten (‘CKV staat voor culturele en kunstzinnige vorming’). Daarna kun je de afkorting wel gebruiken:

Basisschool ‘het Haasje’ biedt alle leerlingen 2 uur per week culturele en kunstzinnnige vorming, ofwel CKV. Zowel leerlingen als ouders zijn zeer enthousiast over de CKV. Vanaf volgend jaar willen we het aantal lessen CKV daarom verdubbelen naar 4 uur per week.

Tip – pas op met die punt
Afkortingen die op een punt eindigen zijn nog eens extra storend, omdat je een punt bijna automatisch als zinseinde leest. In combinatie met een tekstverwerker die na een punt automatisch een hoofdletter zet, levert dat verwarring en dubbelzinnigheid op. Neem de zin ‘De winst is € 89,4 mln. Lager dan vorig jaar.’ Door de onnodige afkorting van het woord ‘miljoen’, staat de lezer voor een raadsel: is de winst nu bijna negentig miljoen lager dan vorig jaar? Of bedraagt de winst € 89,4 miljoen, en is dit lager dan vorig jaar?

afkosAfkortingen als jargon
Binnen een groep, bijvoorbeeld van chemici, controllers of docenten, kunnen afkortingen – net als jargon – een nuttige rol vervullen. Buiten de eigen groep zullen veel afkortingen waarschijnlijk voor problemen zorgen. Neem nog eens deze zin:

‘D.m.v. de t.g.v. het nwe. beleid aangep. procs, hoopt BU FIN problemen te voorkomen.’

In een interne bedrijfsrapportage kan BU FIN duidelijk zijn. Voor een algemeen publiek kun je beter business unit financiën schrijven. De overige afkortingen in de bovenstaande zin kun je ook maar beter wel uitschrijven:

Door middel van de ten gevolge van het nieuwe beleid aangepaste procedures, hoopt BU FIN problemen te voorkomen’.

Nog beter is het om deze zin in één moeite door naar normaal Nederlands te vertalen:

‘De afdeling financiën hoopt uit de problemen te komen nu zij haar procedures heeft aangepast aan het nieuwe beleid.’

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen

afkos

Veelvoorkomende vage woorden

Hieronder staan een paar veelgebruikte vage woorden met een zeer ruime betekenis. Wees duidelijk, leg uit wat je precies bedoelt of gebruik een ander, concreter woord. Hoe dat gaat? Lees Schrijfregel 6 : Hoe concreter hoe beter.

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen

Competentie
Na decennia van onderwijsvernieuwing heeft iedereen competenties, kerncompetenties en soms zelfs heuse core competences. Maar wat is een competentie eigenlijk? Meestal is het kennis of een vaardigheid, maar het kan ook verwijzen naar houding, ervaring of gedrag.

niet: Onze school hecht veel waarde aan competentiegericht onderwijs.

maar: Op onze school lopen alle leerlingen uit de vierde klas 3 weken stage.
of: onze school biedt leerlingen extra lessen schrijfvaardigheid.

<<< Stem ook nog even op de vaagste vaagtaal van 2013! Alvast dank voor je stem. >>>

Dynamisch
Dit klinkt weliswaar heel dynamisch, maar maakt het er zelden duidelijker op.

niet: In economisch opzicht leven wij in een dynamische tijd.

maar: De beurskoersen fluctueren sterk.
of: Nederland zit in een economische recessie.

Factor
Een factor is iets dat invloed heeft op iets anders. Zeg liever waar het écht om gaat.

niet: Het weer was een verstorende factor voor de sportdag.

maar: Door de regen ging de sportdag niet door.
of: Door de regen hield de sportdag al om 13.00 uur op.

Klantgericht
Zouden er nog bedrijven of instellingen zijn die durven te beweren dat ze de klant niet centraal stellen? Ooit een bedrijf horen beweren dat het volkomen klantongericht is?

niet: Bij ons staat klantgerichtheid voorop.

maar: Wij bieden 3 jaar garantie op al onze producten.
of: Onze monteur helpt u graag bij de installatie van uw nieuwe keuken

Ombuiging
Uri Geller aan het werk, zo flexibel is dit woord! Meestal betekent ‘ombuiging’ dat er iets wordt aangepast, zoals beleid, regels, budget, een plan of product.

niet: Er zijn grootschalige ombuigingen in de zorg gepland.

maar: De regering gaat 3 miljard bezuinigen op de zorg.
of: De regering gaat de wachtlijsten in de zorg eindelijk eens oplossen.

Faciliteren
Een modewoord dat vanuit het Engels onze taal is ingeslopen. ‘Facilitair medewerker’ klinkt immers een stuk vlotter dan schoonmaker of kantinedame, hoewel het werk hetzelfde blijft.

niet: Wil jij morgen de vergadering faciliteren?

maar: Wil jij morgen voor koffie en broodjes zorgen tijdens de vergadering?
of: Wil jij er morgen tijdens de vergadering aanspreekpartner zijn voor alle apparatuur?

Men / je
Ook men en je geven de lezer weinig houvast. Wie zijn men? Wie is je? Benoem precies wie je bedoelt om onduidelijkheden te voorkomen.

niet: Men is niet tevreden over de prestaties van de klantenservice.

maar: De klanten klagen steen en been over de slecht bereikbare klantenservice.
of: De directie  is geschrokken van de achterstand bij de klantenservice

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen

Schrijfregel 8 | Voorkom lijdend leed | over onpersoonlijke passieve zinnen

Er wordt door mij, arme lezer, heel wat geleden door de lijdende vorm. Jij, schrijver, hebt de schier onbedwingbare drang tot teksten vol tekstgedrochten als ‘er wordt gedacht aan’ en ‘dit wordt veroorzaakt door’. Denk je dat het zo hoort? Of doe je het om mij te misleiden? Pas op, ik pik het niet langer!

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen | Oefeningen bij deze schijfregel

Al jaren loopt het moeizaam tussen jou en mij. Als hoogste baas van het bedrijf bestook je mij, een eenvoudige werknemer, voortdurend met allerhande mededelingen. Vaak heb ik het gevoel dat jij dan niet helemaal eerlijk bent. Dat je bewust wat informatie weglaat. Of dat je me op het verkeerde been probeert te zetten. En heel soms twijfel ik eraan of jij zelf eigenlijk wel weet waar je het over hebt. Zo schreef je onlangs nog in het personeelsblad:

  • De bedrijfskantine wordt gesloten.

Mooi, dacht ik ik. Eindelijk gaat Jan, onze kantinebeheerder, op wereldreis, zijn droom achterna. Meteen liep ik naar Jan om hem te feliciteren.

‘Geweldig man, je gaat eindelijk genieten van het leven!’

Jan keek mij somber aan. ‘Waar heb jij het nou weer over? Ik ben binnenkort werkloos!’

‘Werkloos? Maar je gaat toch eindelijk die wereldreis van je maken? Daar heb je het al jaren over.’

‘Niks wereldreis. De directeur sluit de kantine en gooit mij eruit. Vanaf volgende maand leef ik van een ellendige uitkering.’

Lijdend leed

Verbouwereerd ging ik weer aan het werk. De volgende dag hing er een briefje van jou op het officiële mededelingenbord van de directie:

  • Op 25 december wordt er een afscheidsfeestje georganiseerd voor de kantinebeheerder, ons aller Jan.

‘Dat is in ieder geval wat’, dacht ik gerustgesteld, ‘Jan krijgt in ieder geval een feestje als afscheidscadeau.’

‘Niks feestje van de baas’, siste Jan, ‘ik organiseer het helemaal zelf en betaal het ook nog eens uit eigen zak. Zelfs die drie bitterballen kunnen er bij meneer de directeur niet vanaf!’

Wat gaat er fout?
Waarom interpreteer ik jouw teksten steeds verkeerd? Waarom zie ik niet in dat jij degene was die Jan dwong te vertrekken? Omdat je de lijdende vorm gebruikt: de bedrijfskantine wordt gesloten. Met de lijdende vorm leg je de nadruk op de sluiting, en niet op degene die die sluiting teweeg had gebracht, namelijk jijzelf. Naïef als ik was, dacht ik dat het Jan’s eigen keuze was om op te stappen.

Stel dat je voor de actieve vorm had gekozen, dan had je direct en eerlijk geformuleerd:

  • De directeur sluit de kantine.

Inderdaad, dan had ik samen met mijn collega’s alles op alles gezet om Jan’s baan te behouden. Een mogelijkheid die je mij ontneemt met de lijdende vorm. Als alternatief had je ook de lijdende vorm kunnen gebruiken, met vermelding van jezelf:

  • De kantine wordt door de directeur gesloten.

Deze zin bevat alle informatie die ik nodig heb om te begrijpen hoe de zaak ervoor staat. Toch is het handiger om deze zin te activeren (de directeur sluit de kantine). Ten eerste omdat bij de lijdende vorm nog altijd de nadruk ligt op de sluiting, en niet op degene die de sluiting teweeg brengt. En ten tweede omdat de actieve variant korter, en dus krachtiger is.

Dezelfde misleidende truc gebruikte je bij de mededeling over het afscheidsfeestje van Jan. Je gebruikte de lijdende vorm (er wordt een afscheidsfeestje georganiseerd) om de suggestie te wekken dat je Jan op een waardige manier afscheid liet nemen van zijn collega’s. Niks was minder waar. Het was Jan die zelf zijn afscheidsfeestje organiseerde. Als je eerlijk was geweest, had je voor een zin in de actieve vorm gekozen:

  • Jan organiseert zijn eigen afscheidsfeestje.

Je ziet het: ik heb je trucjes eindelijk door. Mij beduvel je niet langer met lijdende zinnen. Voortaan vraag ik door, net zolang tot alle informatie boven tafel is.

Voorkom lijdend leed
Een lijdende zin maakt mij achterdochtig. Ik wil weten wat er achter zit: kwaadwil, gebrek aan informatie, of weet je gewoon niet beter? Voortaan lees ik als een duiveltje over je schouder mee en vraag bij iedere lijdende zin door. Net zolang tot alle informatie boven water is. Wil je van mijn bemoeierige gedrag af? Vervang dan zoveel mogelijk lijdende zinnen door actieve zinnen. Schrijf actief!

Kwaadwil
Soms vermoed ik kwaadwil achter jouw lijdende zinnen. Op slinkse wijze leid jij mij met de lijdende vorm om de tuin. Je schrijft dan bijvoorbeeld:

  • Er worden twee mensen ontslagen.

Gebruik je nu bewust de lijdende vorm om mijn aandacht af te leiden van degene die de ontslagbeslissing heeft genomen, namelijk jijzelf? Doortrapte schurk die je bent! De actieve variant is een stuk duidelijker én eerlijker:

  • Hans Petersen, de algemeen directeur, heeft besloten om twee mensen te ontslaan.

Ik geef het toe: het is een pijnlijke boodschap, maar het is wél duidelijk. Ik weet nu meteen bij wie ik mijn beklag kan doen.

Gebrek aan informatie
Soms denk ik dat je het zelf ook niet weet. Klopt dat? Gebruik jij af en toe een lijdende zin om je te verbergen achter je eigen onwetendheid? Denk eens terug aan die keer toen je schreef:

  • Er worden maatregelen genomen om de werkdruk te verlichten.

Da’s lekker makkelijk voor jou, maar ik kom er geen snars mee verder. Wie gaat die maatregelen nemen: overheid, vakbond of Arbo? Nu laat je mij het zelf bedenken, en dat is een verkeerde instelling. Ik wil duidelijkheid:

  • De Arbo neemt maatregelen om de werkdruk te verlichten.

Gewoonte
Ja, ik weet het, gedrag is moeilijk te veranderen. Al jarenlang schrijf je lijdende zinnen, dus waarom zou je dat veranderen? Bijna automatisch transformeer je iedere simpele mededeling tot een ontoegankelijk lijdend:

  • Er wordt door de directie vergaderd over flexwerkplekken.

Ik geef toe: alle informatie die ik nodig heb, staat hier in. Maar waarom moet het zo omslachtig? Als je deze zin in de aktieve vorm zet, krijg je een veel kortere en dus krachtigere zin:

  • De directie vergadert over flexwerkplekken.

Van acht naar vijf woorden. Pure winst! Minder schrijfwerk voor jou en minder leeswerk voor mij.

Wanneer wel de lijdende vorm?
Ik heb je toch al verteld dat ik een lastige zeikerd ben? Nu komt het: een enkele keer vind ik de lijdende vorm helemaal niet verkeerd. Als de handelende persoon niet van belang is, of als je de nadruk wilt leggen op de handeling zelf, dan mag je van mij de lijdende vorm gebruiken – zij het spaarzaam en met beleid. Stel dat jij mij de volgende mededeling doet:

  • De regering bezuinigt 10 miljard op zorg en onderwijs.

Is het dan relevant om te vermelden dat de regering bezuinigt? Nee, dat snap ik ook wel. Het leidt in dit geval alleen maar af van het bezuinigingsbedrag en de sectoren waarop bezuinigd wordt. In dit geval juig ik een lijdende zin juist toe.

  • Er wordt 10 miljard bezuinigd op zorg en onderwijs.

Maar pas op, als niet volkomen duidelijk is wie er bezuinigt, heb ik liever een actieve zin. Denk bijvoorbeeld aan een analyse over de uiteenlopende plannen van diverse politieke partijen:

  • De huidige regering gaat flink bezuinigen op zorg en onderwijs. De Partij voor Zorg en Onderwijs zou dat nooit toelaten als zij zou meeregeren.

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen | Oefeningen bij deze schijfregel

Stap 2 | Informatie

Schrijven in vijf stappen | Stap 2 | Informatie

Schrijven in vijf stappen - stap 1 Doel

In deze tweede stap van het schrijfproces bepaal je welke informatie je nodig hebt om je schrijfdoel te bereiken. Vervolgens moet je deze informatie – niet meer, maar ook niet minder – in je tekst vermelden (schrijfregel 2).
De belangrijkste vragen van stap twee zijn:

  • welke informatie heb je nodig?
  • hoe kom je aan die informatie?
  • wat is hoofdzaak, en wat is bijzaak?

Pas als je het antwoord op deze drie vragen weet, kun je precies vermelden wat je lezer nodig heeft (elementaire schrijfregel 3).

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen

1. Welke informatie heb je nodig?

Na stap 1 weet je wat het doel van je tekst is. Dit doel moet je vertalen naar de informatie die je nodig hebt om dat doel ook te bereiken. Begin met het stellen van w-vragen om het onderwerp verder te onderzoeken:

Wat?
Wat is een schadeverzekering?

Waarom?
Waarom heeft de klant het contract opgezegd?

Wanneer?
Wanneer gaat de nieuwe regeling in?

Wie? 
Wie is er verantwoordelijk voor de schade?

Waar?
Waar moeten we de nieuwe fabriek bouwen?

Hoe?
Hoe vergroten we ons marktaandeel?

Wat nu?
De bespreking in de vakbladen was desastreus, wat nu?

Wat nog?
Wat kunnen we nog meer doen om hoger opgeleid personeel te werven?

2. Hoe kom je aan de benodigde informatie?

Nu je weet waar de tekst over gaat en welke vragen je moet beantwoorden, is het tijd om de benodigde informatie te verzamelen. Misschien weet je alles al en kun je meteen aan de slag. Meestal ben je echter afhankelijk van informatiebronnen. Dat kan je collega één bureau verderop zijn, maar ook een kerkarchief uit 1702 dat slechts onder strenge begeleiding toegankelijk is.

Wat is informatie eigenlijk?

Een veelgebruikt onderscheid is dat tussen gegevens en informatie. Zodra een gegeven relevant voor je is, wordt het informatie. Stel, je zit in de tram en iemand zegt tegen je: “de afstand tussen de zon en de aarde bedraagt gemiddeld 150 miljoen kilometer.” Waarschijnlijk is dat niet direct een bruikbare wetenswaardigheid voor je: het is een gegeven. Stel nu dat je net een opstel aan het schrijven bent over de dimensies van het zonnestelsel, dan is het ineens wel informatie. Kortom, wat voor de een informatie is, is voor de andere slechts een gegeven. Maar, wat nu een gegeven is, kan later informatie worden en omgekeerd. Om te weten wat voor de lezer relevant is – wat daadwerkelijk informatie is – moet je nauwkeurig weten waar je lezer op welk moment behoefte aan heeft.

Eisen aan informatie

Om daadwerkelijk informatie te zijn, moeten gegevens voldoen aan de eisen van betrouwbaarheid, tijdigheid, relevantie en beschikbaarheid.

betrouwbaarheid
Onbetrouwbare informatie helpt je van de wal in de sloot. Je rapporteert dat rode keukenkastjes ontzettend goed verkopen en je plaatst een order voor nog eens tienduizend extra keukenkastjes.  Als later blijkt dat het niet om rode maar om groene kastjes ging, heb je een probleem.

tijdigheid
Je rapport moet morgen af, maar je krijgt de verkoopcijfers pas overmorgen. Helaas, dan heb je er dus niets meer aan. Op dat moment is de informatie waardeloos.

relevantie
Als informatie niet relevant is, is het eigenlijk geen informatie maar een gegeven. Als je wilt weten hoeveel radio’s er in september zijn verkocht heb je er niets aan om te weten dat deze radio’s zowel op batterijen als op 220 Volt werken.

beschikbaarheid
Perfecte informatie die niet beschikbaar is… dat is geen informatie. Je hebt bijvoorbeeld klantgegevens nodig van het peperdure customer care management information system. Maar helaas, het netwerk ligt alwéér plat.

Informatiebronnen

Welke informatiebronnen kun jij aanboren? Misschien de collega naast je? Hoe betrouwbaar is zijn informatie? Is het een lijntrekker die op jouw vragen altijd te laat antwoord geeft? Begrijpt hij wat jij nodig hebt? Of maakt hij zich er makkelijk van af door je lukraak maar wat cijfers te geven?

Hieronder staat overzicht met informatiebronnen. Wáár je je informatie ook vandaan haalt, vraag je steeds af in hoeverre de informatie voldoet aan de eisen van betrouwbaarheid, tijdigheid, relevantie en beschikbaarheid.

  • stafdienst | verslaglegging, marketing, personeelszaken | wat is het belang van marketing om jou de gevraagde informatie te geven?
  • internet | bedrijfswebsite, weblog bekende Nederlander | is het web betrouwbaar genoeg?
  • (branche-)instituut |Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid, Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis | heb je als niet-branchegenoot toegang tot de juiste informatie?
  • (openbare) bibliotheek | universiteitsbibliotheek, strandbibliotheek | hoe vind je precies die informatie die je nodig hebt?
  • (openbaar) archief | archief dagblad, kerkarchief, stadsarchief | wat zegt een historisch document zonder context?
  • personen, bedrijven en instellingen | Maurice de Hond, het CBS | hoe prik je door reclame en personal branding?
  • kranten, tijdschriften | de Volkskrant, Reformatorisch Dagblad, Playboy | in hoeverre is het nieuws gekleurd door ‘zuil’ of signatuur?
  • radio en televisie |  NOS-journaal, RTL Boulevard, Met het oog op morgen | is de informatie na voorselectie door de redactie wel volledig?

3. Wat is hoofdzaak, en wat is bijzaak?

Je hebt ontzettend veel moeite gedaan om informatie te verzamelen. Geen wonder dat je het zonde vindt om niet alle informatie in je tekst te vermelden. Lezers hebben echter maar beperkt tijd en zitten niet te wachten op voor hen onnodige en onbruikbare gegevens. Alles wat je schrijft moet daarom relevant zijn voor de lezer. Alle informatie moet bijdragen aan het doel dat je met de tekst wilt bereiken. De rest moet je – helaas – schrappen.

Voorbeeld: de auto

Stel, het onderwerp van je tekst is de auto. Dit brede onderwerp moet je drastisch inperken, tenzij je een allesomvattende encyclopedie wilt schrijven. De eerste manier om het onderwerp in te perken is het kiezen van een invalshoek. Je kunt over autotechniek schrijven of over de economische betekenis van de auto in de moderne westerse maatschappij. Ook kun je het hebben over auto’s in de Verenigde Staten of in de binnenstad van Amsterdam, over de kosten per gereden kilometer of de voor- en nadelen van de auto ten opzichte van het vliegtuig. Ook kun je een geschiedenis van de T-Fort schrijven of een voorspelling doen over het aantal auto’s in Nederland in 2020. Natuurlijk zijn de diverse invalshoeken ook te combineren:

Auto en commercie
=> Toyota => in Nederland => in 2016

Hoeveel auto’s zal Toyota naar verwachting in Nederland in 2016 verkopen?

Auto en autoband
=> autotechniek => banden => verwachte ontwikkelingen

Het gebruik van nieuwe productiemethoden van winterbanden voor personenauto’s

Informatie inperken

Het voorbeeld hierboven laat zien dat je informatie op uiteenlopende manieren kunt inperken. Hieronder volgen nog een paar mogelijkheden:

Invalshoek

  • economisch
  • commercieel
  • technisch

Aspect

  • oorzaak
  • gevolg
  • kosten
  • voor- en nadelen

Locatie

  • Leidseplein
  • Amsterdam
  • Nederland
  • Europa

Tijd

  • korte, middellange en lange termijn
  • vroeger, nu en in de toekomst
  • ’s ochtends, ’s middags en ‘s avonds

 

Na deze tweede stap van het schrijfproces krijg je al een aardig overzicht van wat je moet doen om de tekst daadwerkelijk te schrijven. Zo weet je nu:

  • welke informatie je nodig hebt
  • hoe je aan die informatie komt
  • wat hoofdzaak en wat bijzaak is

Op naar de volgende stap.

25 Elementaire schrijfregels | Schrijven in vijf stappen